Güney Çin Denizi’ndeki egemenlik ve deniz yetki alanı tartışmaları, 14 ülke ile Avrupa Birliği tarafından yayımlanan ortak açıklamanın ardından yeniden uluslararası gündemin merkezine yerleşti. ABD, İngiltere, Filipinler, Japonya ve çeşitli Avrupa ve Asya ülkelerinin yer aldığı grup, Çin’in bölgedeki geniş kapsamlı hak iddialarının hukuki dayanağı bulunmadığını belirten 2016 tarihli uluslararası tahkim kararına bağlılıklarını yeniden açıkladı.
Ortak açıklamada, denizlerde seyrüsefer ve uçuş özgürlüğünün korunması, anlaşmazlıkların barışçıl yöntemlerle çözülmesi ve Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne uyulması gerektiği vurgulandı. Açıklama aynı zamanda bölgesel barışı tehdit eden baskıcı ve istikrarsızlaştırıcı faaliyetlere karşı çıkıldığı mesajını verdi.
2016 Tahkim Kararı Neden Yeniden Gündemde?
2016 yılında Lahey’de oluşturulan tahkim heyeti, Filipinler’in başvurusu üzerine verdiği kararda Çin’in “tarihî haklar” gerekçesiyle Güney Çin Denizi’nin çok büyük bir bölümü üzerinde egemenlik iddia etmesinin uluslararası hukukta karşılığı bulunmadığı sonucuna varmıştı. Karar, egemenliğin hangi ülkeye ait olduğunu belirlememiş ancak Çin’in geniş deniz yetkisi iddialarını hukuken geçersiz saymıştı.
Pekin yönetimi ise kararı başından bu yana tanımıyor ve tahkim sürecinin hukuka aykırı olduğunu savunuyor. Çin, Güney Çin Denizi’ndeki adalar, kayalıklar ve çevredeki sular üzerinde tarihsel haklara sahip olduğunu öne sürerken Filipinler, Vietnam, Malezya, Brunei ve Tayvan da bölgede farklı ölçülerde hak iddia ediyor.
Kararın onuncu yıl dönümünde yayımlanan ortak açıklama, yalnızca geçmişte alınan bir hukuk kararının hatırlatılması anlamına gelmiyor. Açıklama, Çin ile Filipinler arasında son dönemde artan gemi çarpışmaları, su topu kullanımı, lazerle müdahale ve tehlikeli manevra suçlamalarının gölgesinde geldi.
Ortak açıklamada öne çıkan başlıklar şunlar oldu:
- 2016 tahkim kararının geçerliliğinin yeniden vurgulanması
- Çin’in geniş deniz yetkisi iddialarının reddedilmesi
- Seyrüsefer ve uçuş özgürlüğünün korunması
- Bölgedeki baskıcı faaliyetlere son verilmesi çağrısı
- Anlaşmazlıkların uluslararası hukuk çerçevesinde çözülmesi
- Güney Çin Denizi’nde istikrarın korunması
Pekin’den Sert Tepki: Avrupa’ya Açık Uyarı
Çin yönetimi, ortak açıklamaya sert tepki göstererek tahkim kararını bir kez daha “yasa dışı” ve “geçersiz” olarak nitelendirdi. Pekin, Avrupa ülkelerinin Güney Çin Denizi anlaşmazlığının tarafı olmadığını belirterek bölgesel konulara müdahale etmemeleri çağrısında bulundu. Çin Dışişleri Bakanlığı ayrıca bu tutumun Çin ile Avrupa arasındaki ilişkilere zarar verebileceği uyarısını yaptı.
Çin’in açıklamaya katılan ülkelerin diplomatlarına resmî itirazlarını iletmesi, anlaşmazlığın yalnızca denizdeki gemiler arasında yaşanan bir gerilim olmadığını gösterdi. Tartışma artık uluslararası hukuk, askerî ittifaklar, ticaret yolları ve Çin ile Batılı ülkeler arasındaki diplomatik ilişkiler üzerinden şekilleniyor.
Güney Çin Denizi, dünya ticaretinin önemli bölümünün geçtiği stratejik bir güzergâh olması nedeniyle küresel ekonomi açısından da büyük önem taşıyor. Bölgede yaşanabilecek uzun süreli bir kriz; gemi rotalarını, enerji taşımacılığını, sigorta maliyetlerini ve tedarik zincirlerini etkileyebilir.
